ΙΣΤΟΡΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΝΟΡΙΑ ΚΟΙΜΗΣΕΩΣ ΘΕΟΤΟΚΟΥ ΠΑΝΕΘΗΜΟΥ ΚΙΣΣΑΜΟΥ



ΣΥΝΤΟΜΟ ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΤΗΣ ΕΝΟΡΙΑΣ ΠΑΝΕΘΗΜΟΥ ΚΙΣΑΜΟΥ

Το χωριό Πανέθημος βρίσκεται στην επαρχία Κισσάμου σε υψόμετρο 270 μ. από τη θάλασσα και σε απόσταση 38 περίπου χιλιόμετρα από τα Χανιά, εντός καταφύτου κοιλάδος. Το όνομα του χωριού Πανέθημος συναντάται άλλοτε ως Πανέθυμος με (υ) και άλλοτε ως Πανέθημος με (η).
Οι απογραφές που έγιναν στην περίοδο της Ενετοκρατίας αναφέρουν το τοπωνύμιο:
Α) Panephimo (Barrozi, fo 29r) [1].
Β) Ο Francesco Basilikata στην απογραφή του 1630 την αναφέρει ως Paneffimo [2].
Γ) Ο Καστροφύλακας (Κ237) Paneffimos με 129 κατοίκους το έτος 1583 [3].
Δ) Η απογραφή των ναών και των μονών της Περιοχής Χανίων του έτους 1637 λέγει επί λέξει: « C Calogero Meletio Lurando et da in nota officiar la ch del nostro Salbatore nel cl. Paneffimo, con cura di anime et intrada botta una di vino con quella vive uno calogero [4] , δηλαδή : «Ο καλόγερος Μελέτιος Λουράντος σημειώνει λειτουργεί την Εκκλησία του Σωτήρα μας στο χωριό Πανέφημο με ενορίτες και πρόσοδο ένα βαρέλι κρασί με το οποίο ζεί ο καλόγερος». Η μαρτυρία αυτή είναι το πρώτο γραπτό ιστορικό στοιχείο για την εκκλησιαστική ιστορία του χωριού Πανέθημος. Μνημονεύει τον τότε εφημέριο (Μελέτιο Λουράντο) [5] που ιερουργούσε στον Ιερό ναό του Σωτήρος του χωριού Πανέφημος. Αυτός ο ναός υπήρχε πιθανόν αγιογραφημένος [6] στη θέση που βρίσκεται σήμερα ο μεγαλοπρεπής δίκλιτος ναός της Μεταμορφώσεως του Σωτήρα και του Αγίου Σπυρίδωνα που οικοδομήθηκε περίπου το έτος 1880 πάνω στα θεμέλια του παλαιότερου ναού. Ο σημερινός ναός του Χριστού και του Αγίου Σπυρίδωνα κοσμείται με όμορφο επίχρυσο τέμπλο που έχει εικόνες αναγεννησιακής τεχνοτροπίας που αγιογραφήθηκαν εις τις αρχές του 20 αιώνα. Από τον παλαιό ναό σώζονται μόνο οι βαθμίδες (σκαλοπάτια) του σολέα.
Άλλος Ιερός Ναός του 12ου αιώνα που βρίσκεται στη νότια πλευρά του χωριού είναι ο Ιερός Ναός του Μιχαήλ Αρχαγγέλου ερειπωμένος μέχρι πριν λίγα χρόνια. Σήμερα είναι ανακαινισμένος και εγκαινιασμένος . Στη νότια πλευρά του ναού σώζονται ελάχιστα ίχνη τοιχογραφιών. Στη βορεινή πλευρά του χωριού υπήρχε ο Ιερός Ναός των Αγίων Αναργύρων [7] που καταστράφηκε σε παλαιές εποχές σύμφωνα με μαρτυρίες γεροντότερων. Σήμερα στο σημείο που σύμφωνα με την παράδοση βρισκόταν ο Ιερός Ναός των Αγίων Αναργύρων έχει αρχίσει η ανοικοδόμηση νέου Ιερού ναού αφιερωμένου στην σύναξη των Αγίων Αναργύρων (17 Οκτωβρίου). Ο Ναός όμως που είναι η πολιούχος του χωριού και από αυτόν τον Ναό είναι πιθανότερο να πήρε το όνομα το χωριό Πανέθημος, είναι ο Ιερός Ναός της Κοιμήσεως της Θεοτόκου που βρίσκεται στην δυτική είσοδο του χωριού. Αξιοσημείωτο είναι ότι οι τέσσερις ναοί που προαναφέραμε σχηματίζουν νοερά σχήμα σταυρού και μέσα σε αυτόν το νοητό σταυρό έχει χτιστεί το χωριό:

ΑΝΑΤΟΛΗ


Άγιος Σπυρίδωνας- Μεταμόρφωσις





ΧΩΡΙΟ ΠΑΝΕΘΗΜΟΣ

ΒΟΡΡΑΣ ΝΟΤΟΣ
Άγιοι Ανάργυροι Μιχαήλ Αρχάγγελος
ΔΥΣΗ
Κοίμησις Θεοτόκου-Άγιος Γεώργιος
Ο Ναός της Κοιμήσεως της Θεοτόκου ευρίσκεται στην δυτική είσοδο του χωριού. Το πρώτο πράγμα που εντυπωσιάζει τον επισκέπτη είναι ο χιλιόχρονος υψίκορμος δρύς (δρυγιάς) που βρίσκεται δυτικά του ναού με πολύ μεγάλη διάμετρο κορμού περίπου 4 μέτρα. Ο ρυθμός του ναού είναι μονόκλιτος βασιλική μετά τρούλου. Άρχισε να κτίζεται το έτος 1958 επάνω σε παλαιότερο δίκλιτο ναό που ήταν αφιερωμένος στην Κοίμηση της Θεοτόκου το ένα κλίτος και στον Άγιο Γεώργιο το άλλο κλίτος, που ήταν ερειπωμένο. Ο σημερινός ναός εγκαινιάσθηκε στις 19 Ιουλίου 1968 από τον Σεβασμιώτατο Μητροπολίτη Κισάμου και Σελίνου κ.κ. Ειρηναίο. Το καλοδουλεμένο ξυλόγλυπτο τέμπλο του κοσμείται με φορητές εικόνες του μεγάλου αγιογράφου του 20ου αιώνα Στυλιανού Καρτάκη. Κατά την αρχαιότητα ο χώρος που βρίσκεται ο ναός σήμερα πρέπει να ήταν ειδωλολατρικό ιερό. Από μαρτυρίες ηλικιωμένων ανθρώπων που πριν από το πόλεμο του 1940 σαν μικρά παιδιά παίζοντας στο ρυάκι που τρέχει νότια του ναού εύρισκαν ακόμα και στην επιφάνεια του εδάφους κομμάτια από κιόνες και αγάλματα τα οποία μη γνωρίζοντας την αξία τους τα κατέστρεφαν. Στα ερείπια του ειδωλολατρικού ναού κτίσθηκε τα πρώτα Βυζαντινά χρόνια παλαιοχριστιανική Βασιλική με ψηφιδωτές παραστάσεις στο Ιερό Βήμα της, που απεικόνιζαν την άμπελο και το πλοίο. Τα ψηφιδωτά αυτά καταστράφηκαν, γιατί πάνω τους θεμελιώθηκε ο νέος ναός. Η παλαιοχριστιανική Βασιλική στο διάβα του Χρόνου καταστράφηκε, άγνωστο από τι, και στη θέση της κτίσθηκε, πιθανόν τον 12ο αιώνα ο δεύτερος δίκλιτος Ναός αφιερωμένος στην Κοίμηση της Θεοτόκου και στον Άγιο Γεώργιο, και πάνω του το 1958 κτίσθηκε ο τρίτος ναός που υπάρχει σήμερα. Οι προφορικές μαρτυρίες από τις παλαιότερες γενιές διασώζουν παράδοση για την ύπαρξη φημισμένης μονής σε αυτόν τον χώρο. Σε αυτό συνηγορούν τα ερείπια οικοδομημάτων που βρέθηκαν βόρεια και δυτικά του Ναού όταν ανοίχθηκε ο επαρχιακός δρόμος. Σε ανασκαφές δυτικά του ναού και σε βάθους περίπου 4 μέτρων έχουν βρεθεί πολλοί τάφοι με οστά.
Το πιθανότερο είναι ότι την ονομασία του το χωριό Πανέθημος την οφείλει στον ιερό Ναό η Μονή της Κοιμήσεως της Θεοτόκου, που πρέπει στους παλαιότερους αιώνας να ήταν μεγάλο προσκύνημα με μεγάλη φήμη (Πανεύφημος Θεοτόκος). Άγνωστο πώς, στην πορεία του χρόνου έλειψε ο προσδιορισμός Θεοτόκος και έμεινε η λέξη Πανεύφημος. Η συνέχεια της αλλοιώσεως και της μεταβολής της ονομασίας πρέπει να ήταν: Πανεύφημος Θεοτόκος → Πανεύφημος → Πανέθημος → Πανέθυμος.
Ο μεγάλος Βυζαντινολόγος και κρητολόγος αείμνηστος καθηγητής Νικόλαος Β. Τωμαδάκης είχε ασχοληθεί συστηματικά με το θέμα των κρητικών τοπωνυμίων. Τον απασχόλησε και το χωριό Πανέθημος. Υποστηρίζει ότι την ονομασία του το χωριό Πανέθημος την έχει πάρει από το όνομα της Παναγίας [8]. Ο μακαριστός διευθυντής του Ελληνικού Ινστιτούτου Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών σπουδών της Βενετίας Ν. Μ. Παναγιωτάκης ασπάζεται την άποψη Τωμαδάκη σε απαντητική επιστολή που μουέστειλλε με ημερομηνία 3—2-1992 όταν του είχα υποβάλλει σχετικό ερώτημα για την ονομασία του χωριού Πανέθημος. Ο αείμνηστος Χαράλαμπος Χαραλαμπάκης, καθηγητής Θεολόγος (1879-1973 ) Πανεθημίτης, σε άρθρο του με τίτλο «Ονοματολογία των χωριών της Κρήτης. Το χωριό Πανέθημος [9]». Θεωρεί ως πιθανότερο ότι το χωριό πήρε το ονομά του από το Ναό της Θεοτόκου. Ο Ιστοριοδίφης Στέργιος Σπανάκης γράφει: «Το πιθανώτερο συνεπώς είναι ότι το σωστό όνομα είναι Πανεύφημος, όπως το αναφέρουν όλοι οι απογραφείς του 16ου και 17ου αιώνα πιθανόν από οικογενειακό επώνυμο η από επωνυμία της Παναγίας και μετατράπηκε σε νεώτερους χρόνους το (φ) σε (θ), όπως φανατικός έγινε Θανατικός. Καλό θα ήταν λοιπόν να επανέλθει το σωστό τοπωνύμιο Πανεύφημος [10]».
Ο Ιταλός Gerola στην μεγάλη περιοδεία που έκαμε στην Κρήτη στις αρχές του 20 ου αιώνα είδε στο σπίτι κάποιου Ορφανάκη (σημερινή οικία Νικολάου Φρονιμάκη) μια μαρμάρινη βυζαντινή επιγραφή διαστάσεων 0,09×0,26 που έλεγε Χ(ριστέ) μ(εθ’ ημών) γ(ενού). Ανήρ ενθάδε γέη κατά │κιτε Χριστιανός πο │λιτευσάμενος αγνώς. Τούνομα Ειρηνέος [11]. Χ(ριστ)έ μνήσθητι αυτού νε (α) μην. Η επιγραφή αυτή σήμερα δυστυχώς δεν σώζεται.
Aξιόλογο κειμήλιο που σώζεται σε καλή κατάσταση από τον δεύτερο χρονικά ναό της Κοιμήσεως της Θεοτόκου και του αγίου Γεωργίου μια φορητή εικόνα του έτους 1700 περίπου διαστάσεων 0,70×0,30 εκ, που εικονίζει στο κέντρο έφιππο τον Άγιο Γεώργιο να σκοτώνει το δράκοντα της ειδωλολατρίας και γύρω από αυτά δώδεκα παραστάσεις με σκηνές από το βίο του και τα μαρτύριά του. Στην εποχή της Τουρκοκρατίας κάποιος γενίτσαρος μπήκε στο ναό και χτύπησε την εικόνα με το σπαθί που κρατούσε στο πρόσωπο του Αγίου κάτω από το δεξιό οφθαλμό. Το σημάδι του χτυπήματος φαίνεται ολοκάθαρα. Βγαίνοντας όμως από το ναό και ενώ πήγαινε να καβαλικέψει το άλογο του παρέλυσε (αποξηράνθηκε) το χέρι του.
Ιερείς που υπηρέτησαν ως εφημέριοι στο χωριό Πανέθημος τα τελευταία 160 χρόνια.
1. Χαράλαμπος Καρπαδάκης. Καταγωγή από την Πανέθημο (1850-1875).
2. Ιωάννης Τεμενιωτάκης. Από τα Τεμένια Σελίνου (1875-1905).
3. Κωνσταντίνος Καρπαδάκης υιός του Ιερέα Χαραλάμπου Καρπαδάκη (1905-1924).
4. Νικόλαος Παπουτσάκης από τα Δελιανά (1924-1927).
5. Πέτρος Πλευράκης . Από τον Άστρικα Κισάμου (1928-1952). Στο ενδιάμεσο:
6. Ιερομόναχος Μεθόδιος Φαλελάκης. Από την Ιερά Μονή Γωνιάς (1933-1937) Ήταν παράλληλα οικονόμος η ενοικιαστής του Μετοχίου της Γράς Κεράς.
7. Εμμανουήλ Λουπασάκης. Από την Κρύα Βρύση Κισσάμου(Σεπτέμβριος 1953-1960).
8. Εμμανουήλ Κουριδάκης. Από την Πάνω Κεφάλα Κισάμου (1960 –Αύγουστος 1963).
9. Σωκράτης Παπαδογιωργάκης. Από τον Άστρικα Κισσάμου (Αύγουστος 1963-Αύγουστος 1964).
10. Νικηφόρος Χατζογιαννάκης. Από την Βάθη Κισάμου (Αύγουστος 1964-20-11-1974).
11. Αρχιμανδρίτης Χρύσανθος Κελαϊδής. Ηγούμενος Ιεράς Μονής Γωνιάς (20-11-1974 έως 20-5-1975).
12. Αρχιμανδρίτης Ιγνάτιος Χατζηνικολάου από Χανιά (20-5-1975 έως 25-12-1986).
13. Ιερέας Γεώργιος Σπανουδάκης Από Τα Γερακιαννά Κισσάμου(26-12-1986 έως 5-9-1999).
14. Ιερέας Μαλανδράκης Μιχαήλ από Την Πανέθημο (5-9-1999 έως σήμερα.)
Επίτροποι στην ενορία Πανεθήμου σήμερα είναι οι 1) Καρπαδάκης Κωνσταντίνος 2) Παντελάκη Πολυτίμη 3) Παπαδαντωνάκης Ευστράτιος 4) Τσιχλάκης Κωνσταντίνος και Ιεροψάλτης ο Καρπαδάκης Κωνσταντίνος.




ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:

[1] Βλ. σχετικώς C. Gerola – K . Λασιθιωτάκη , Τοπογραφικός Κατάλογος των τοιχογραφημένων Εκκλησιών της Κρήτης, αριθμ.30.


[2] Bλ,, σχετικώς Στεργίου Γ. Σπανάκη, Μνημεία της Κρητικής Ιστορίας, τομ. V, σελ.135.

[3] Κρητικά Χρονικά 1 σελ. 400.

[4] Μαρία Χαιρέτη, « Ηαπογραφή των Ναών και των Μονών της περιοχής των Χανίων του έτους 1637» Επετηρίς Εταιρίας Βυζαντινών σπουδών 36, 1968, σελ. 35-338.

[5] Σχέσεις Μονής Γωνιάς –Ενορία Πανεθήμου:
Στο Αριστερό παρεκκλήσι του Καθολικού της Ιεράς Μονής Γωνιάς που είναι αφιερωμένο στον Άγιο Νικόλαο στην αριστερή πλευρά του τέμπλου είναι τοποθετημένη η εικόνα του Αγίου Νικολάου έργο του αγιογράφου Κωνσταντίνοι Παλαιόκαπα. Η εικόνα έχει διαστάσεις ( 1,12 μ. * 0,67 μ.) και παρουσιάζει τον Άγιο Νικόλαο ολόσωμο καθισμένο πάνω σε θρόνο σε μετωπική στάση και με ελαφριά κλίση προς τα δεξιά. Με το υψωμένο δεξί του χέρι ευλογεί ενώ στο αριστερό κρατάει Ευαγγέλιο. Δεξιά και αριστερά στο ύψος της κεφαλής του Εικονίζονται σε μικρότερη κλίμακα ο Χριστός και η Παναγία. Αριστερά κάτω της εικόνας, δίπλα από το πόδι του θρόνου είναι γραμμένη η χρονολογία κατασκευής της εικόνας και ο αγιογράφος: «1637 ΜΑΪΟΥ ΕΙΣ ΤΑΣ 5 - ΧΕΙΡ ΚΩΝΤΑΝΤΙΝΟΥ ΠΑΛΑΙΟΚΑΠΑ». [5]
Κάτω μπροστά από τον θρόνο, επάνω στο δάπεδο είναι γραμμένη η αφιερωματική επιγραφή ( ΔΕΗΣΙΣ ΤΟΥ ΔΟΥΛΟΥ ΤΟΥ ΘΕΟΥ ΚΗΡ ΜΕΛΕΤΙΟΥ ΜΟΝΑΧΟΥ ΛΟΥΡΑΝΤΟΥ». Το όνομα του δωρητή (αφιερωτή) της εικόνος του Αγίου Νικολάου συναντάται επίσης κατά την ίδια χρονολογία του έτους 1637 στην απογραφή ναών και Μονών που έγιναν στην περιοχή του Νομού Χανίων από τον Ενετό προβλεπτή όπου αναφέρεται επί λέξει: « C. Calogero Meletio Luranto et da in nota officiar la ch. Del nostro Salbatore nel cl. Panefimo, con dura di anime et intrada botta una di vino con quella vive uno calogero» δηλαδή: « Ο καλόγερος Μελέτιος Λουράντος σημειώνει λειτουργεί την Εκκλησία του Σωτήρα μας στο χωριό Πανέφημο με ενορίτες και πρόσοδο ένα βαρέλι κρασί με το οποίο ζεί ένας καλόγερος».[5] Το χωριό που εφημερεύει ο αφιερώτης της εικόνας είναι το σημερινό Χωριό Πανέθημος, αλλά και ο Ναός του Σωτήρα υπάρχει ακόμα και σήμερα ως Κοιμητηριακός Ναός του Χωριού. Επίσης στο διπλανό χωριό της Πανεθήμου τα Δελιανά υπάρχει ο οικισμός Λουραδιανά πιθανός τόπος καταγωγής του αφιερωτή της εικόνας Μελέτιου Λουράντου σύμφωνα με τις συνήθειες της εποχής να παίρνει κάποιος σαν επίθετο τον τόπο της καταγωγής του.

[6] Σε πελεκημένες πέτρες που βρέθηκαν παραπλεύρως του Ναού του Αγίου Σπυρίδωνα και της Μεταμορφώσεως διακρίνονται ελάχιστα ίχνη τοιχογραφιών αρκετά φθαρμένα από τις καιρικές συνθήκες.

[7] Λείψανα αυτού του ναού βρέθηκαν το έτος 1960 όταν σκάψανε το μέρος, προκειμένου να περάσει το δίκτυο ύδρευσης του συνδέσμου.

[8] Νικ. Β. Τωμαδάκης, « Κρητικά τοπωνύμια» Αθηνά 80, 1985-1989 σελ.220 (Νεολληνικά Δοκίμια και Μελέται, τομ. 3 σελ. 359). Ο ίδιος «Γλωσσική στρωματογραφία της Κρήτης εις τηντοπωνυμικήν και ονοματολογικήν παράδοσιν», Πεπραγμένα του 6ου Διεθνούς Κρητολογικού Συνεδρίου,τομ. Γ’ σελ. 547 (Νεολληνικά Δοκίμια και Μελέται τόμος 3 σελ,405). Ο ίδιος , « Κρητικά τινά αγιώνυμα», Αθηνά 80,1985-1989,σελ 98 (Νεολληνικά Δοκίμια και Μελέται, τομ, 3 σελ 357). Ό ίδιος «Εκκλησιαστικά τοπωνύμια και ονόματα Μονών-Ναών και εικόνων της Κρήτης», Κρητολογία, τεύχος VII 1978 σελ..43.

[9] Χαράλαμπος Π. Χαραλαμπάκης «Ονοματοτολογία των χωριών της Κρήτης. Το χωριό Πανέθημος». Κρητικός Αστήρ τεύχος 68, 20-11-1909 σελ. 534-535.

[10] Στέργιος Σπανάκης, Πόλεις και χωριά της Κρήτης, τόμος 2 σελ 291.

[11] C. Gerola, Monumenti Veneti nelli’ isola di Creta IV.