ΒΥΖΑΝΤΙΝΕΣ ΕΙΚΟΝΕΣ ΤΗΣ ΜΟΝΗΣ ΓΩΝΙΑΣ


To νησί της Κρήτης κατά τον 16ο αιώνα γνωρίζει μια ακμή της (Κρητικής σχολής ζωγραφικής) τόσο στις τοιχογραφίες όσο και στην φορητή εικόνα. Κατά τον 17ο αιώνα που χρονολογείται και το κτίσιμο της Μονής Γωνιάς ενώ οι τοιχογραφικές παραστάσεις γνωρίζουν παρακμή αντίθετα η φορητή εικόνα γνωρίζει περίοδο μεγάλης ακμής. Αξιοπρόσεκτο είναι ότι σε όλο σχεδόν τον 17ο αιώνα οι κυριότεροι ζωγράφοι φορητών εικόνων είναι Κρήτες. Τα κύρια χαρακτηριστικά των εικόνων της Κρητικής σχολής ζωγραφικής είναι τα εξής: Το ύφος είναι συντηρητικό οι μορφές των Αγίων χαρακτηρίζονται από ευγένεια προσώπων και στάσεων, απεικονίζονται συγκρατημένες κινήσεις και χειρονομίες υπάρχει λιτότητα διαύγεια και υποβλητικότητα, χρησιμοποιούνται σκιερά χρώματα. Συμβολικά ονομάστηκε ως « η τέχνη των μοναχών».Κατά τον 17ο αιώνα έχομε σε πολλούς αγιογράφους της Κρητικής σχολής Ιταλική επίδραση.
Οι Βυζαντινές εικόνες που διασώθηκαν στο Μοναστήρι της Μονής Γωνιάς αποκαλύπτουν ένα σημαντικό κέντρο διάδοσης της Βυζαντινής τέχνης κατά την τελευταία περίοδο της Ενετοκρατίας. Οι παλαιότερες εικόνες της Μονής που σώζονται στο Μουσείο έχουν την αρχή τους στον 15ο αιώνα πριν ακόμα κτισθεί το Μοναστήρι. Στη Μονή Γωνιάς σώζονται σήμερα μερικές από τις πιο χαρακτηριστικές φορητές εικόνες της Κρητική σχολής Ζωγραφικής που υπάρχουν στην Κρήτη. Μεγάλοι αγιογράφοι της Κρητικής σχολής ζωγραφικής εργάσθηκαν για το μοναστήρι όπως οι Κωνσταντίνος Παλαιόκαπας, ο Δημήτριος Σγουρός ο Παρθένιος και άλλοι. Οι συνθήκες που διασώθηκε αυτή η πλούσια συλλογή Βυζαντινών εικόνων είναι πολύ περιπετειώδεις. Κατά την μεγάλη Ελληνική επανάσταση του έτους 1821 ο ηγούμενος της Μονής Παρθένιος Ρασπάνης συνελήφθη από τους Τούρκους και πέθανε στην φυλακή κάτω από φρικτές συνθήκες. Οι υπόλοιποι μοναχοί διασκορπίστηκαν και η μονή έμεινε έρημη. Την κρίσιμη εκείνη στιγμή η αδελφότητα φρόντισε να διαφυλάξει τις εικόνες και τα άλλα κειμήλια και τον πλούτο του Μοναστηριού. Ο ιερομόναχος Παρθένιος που εκτελούσε χρέη οικονόμου βρήκε τον τρόπο να αποστείλει το έτος 1824 στις ελεύθερες επαναστατημένες περιοχές της Ελλάδος τις εικόνες καθώς και άλλα πολύτιμα πράγματα του Μοναστηριού [1) γνωρίζοντας την επερχόμενη απόβαση των Τουρκοαιγυπτιακών στρατευμάτων στο Νησί της Κρήτης. Μετά τη λήξη της Επανάστασης (1830) η αδελφότητα φρόντισε για την επιστροφή των Εικόνων και των άλλων κειμηλίων στο Μοναστήρι. Για την πλούσια συλλογή των Βυζαντινών εικόνων της Μονής Γωνίας που την είδε και ο ίδιος αλλά και για την αναγκαστική εξορία τους μας μιλάει και ο περιηγητής (ROBERT PASLHLEY) που το έτος 1835 περιηγήθηκε το Νησί της Κρήτης και φιλοξενήθηκε στο Μοναστήρι της Γωνιάς|[2]. Επί της ηγουμενίας του Βενέδικτου Τζαγκαρόλα (1631-1645) η Μονή απέκτησε εικόνες του σπουδαίου Αγιογράφου Κωνσταντίνου Παλαιόκαπα.[3]
Ο Κρητικός Αγιογράφος Κωνσταντίνος Παλαιόκαπας|[4] δραστηριοποιείται κατά το α’ ήμισυ του 17ου Αιώνα. Συνεχίζει την τεχνική της φορητής εικόνας με την παλαιά παράδοση. Τέσσερα έργα του είναι γνωστά: 1) « Η Δέησις»του έτους 1635 Ευρίσκεται εις το Νησί των Κυκλάδων Σίφνος εις τον Ναό του Αγίου Γεωργίου του Αφέντη. 2) «Οι Απόστολοι Πέτρος και Παύλος εναγκαλισμένοι» του έτους 1640. Η εικόνα αυτή σώζεται στο καθολικό της Ιεράς Μονής Καρακάλλου του Αγίου Όρους. 3) Η εικόνα της Σταυρώσεως με την επιγραφή « ΧΕΙΡ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ ΠΑΛΑΙΟΚΑΠΑ» που είναι αχρονολόγητη. 4) Η εικόνα του Αγίου Νικολάου του έτους 1637.

ΕΙΚΟΝΑ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΝΙΚΟΛΑΟΥ

Στο Αριστερό παρεκκλήσι του Καθολικού της Ιεράς Μονής Γωνιάς που είναι αφιερωμένο στον Άγιο Νικόλαο στην αριστερή πλευρά του τέμπλου είναι τοποθετημένη η εικόνα του Αγίου Νικολάου έργο του αγιογράφου Κωνσταντίνοι Παλαιόκαπα. Η εικόνα έχει διαστάσεις ( 1,12 μ. * 0,67 μ.) και παρουσιάζει τον Άγιο Νικόλαο ολόσωμο καθισμένο πάνω σε θρόνο σε μετωπική στάση και με ελαφριά κλίση προς τα δεξιά. Με το υψωμένο δεξί του χέρι ευλογεί ενώ στο αριστερό κρατάει Ευαγγέλιο. Δεξιά και αριστερά στο ύψος της κεφαλής του Εικονίζονται σε μικρότερη κλίμακα ο Χριστός και η Παναγία. Αριστερά κάτω της εικόνας, δίπλα από το πόδι του θρόνου είναι γραμμένη η χρονολογία κατασκευής της εικόνας και ο αγιογράφος: «1637 ΜΑΪΟΥ ΕΙΣ ΤΑΣ 5 - ΧΕΙΡ ΚΩΝΤΑΝΤΙΝΟΥ ΠΑΛΑΙΟΚΑΠΑ». (5).
Κάτω μπροστά από τον θρόνο, επάνω στο δάπεδο είναι γραμμένη η αφιερωματική επιγραφή ( ΔΕΗΣΙΣ ΤΟΥ ΔΟΥΛΟΥ ΤΟΥ ΘΕΟΥ ΚΗΡ ΜΕΛΕΤΙΟΥ ΜΟΝΑΧΟΥ ΛΟΥΡΑΝΤΟΥ». Το όνομα του δωρητή (αφιερωτή) της εικόνος του Αγίου Νικολάου συναντάται επίσης κατά την ίδια χρονολογία του έτους 1637 στην απογραφή ναών και Μονών που έγιναν στην περιοχή του Νομού Χανίων από τον Ενετό προβλεπτή όπου αναφέρεται επί λέξει: « C. Calogero Meletio Luranto et da in nota officiar la ch. Del nostro Salbatore nel cl. Panefimo, con dura di anime et intrada botta una di vino con quella vive uno calogero» δηλαδή: « Ο καλόγερος Μελέτιος Λουράντος σημειώνει λειτουργεί την Εκκλησία του Σωτήρα μας στο χωριό Πανέφημο με ενορίτες και πρόσοδο ένα βαρέλι κρασί με το οποίο ζεί ένας καλόγερος».([6) Το χωριό που εφημερεύει ο αφιερώτης της εικόνας είναι το σημερινό Χωριό Πανέθημος, αλλά και ο Ναός του Σωτήρα υπάρχει ακόμα και σήμερα ως Κοιμητηριακός Ναός του Χωριού. Επίσης στο διπλανό χωριό της Πανεθήμου τα Δελιανά υπάρχει ο οικισμός Λουραδιανά πιθανός τόπος καταγωγής του αφιερωτή της εικόνας Μελέτιου Λουράντου σύμφωνα με τις συνήθειες της εποχής να παίρνει κάποιος σαν επίθετο τον τόπο της καταγωγής του.
---------------------------------------

Η ΕΙΚΟΝΑ ΤΗΣ ΣΤΑΥΡΩΣΗΣ ΤΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥ

Η εικόνα της Σταυρώσεως είναι έργο του Αγιογράφου Κωνσταντίνου Παλαιόκαπα διαστάσεων 1,17εκ*0,73 εκ. Η εικόνα είναι αχρονολόγητη όμως πρέπει να την τοποθετήσουμε χρονικά περίπου στην εικοσαετία 1630-1650 χρόνος δράσης του Αγιογράφου. Επάνω στο Σταυρό είναι καρφωμένος ο νεκρός Χριστός, το σώμα του είναι γυρισμένο προς τα αριστερά ενώ στο κεφάλι του υπάρχει αγκάθινο στεφάνι. Στην διασταύρωση των κεραιών του Σταυρού είναι γραμμένα τα αρχικά ΙΣ.ΧΣ και στην πάνω κεραία η επιγραφή Ι.Ν.Β.Ι. στα Ελληνικά, Εβραϊκά και Ρωμαϊκά. Πάνω από τον Σταυρό δύο άγγελοι που θρηνούν και η επιγραφή της εικόνας (Η ΣΤΑΥΡΩΣΙΣ ΤΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥ). Δεξιά και αριστερά του Χριστού είναι σταυρωμένοι οι δύο ληστές. Αριστερά η Παναγία με τρείς μυροφόρες και δεξιά ο Ιωάννης ο Θεολόγος με τον Ρωμαίο εκατόνταρχο και πίσω Ρωμαίοι στρατιώτες και Εβραίοι. Μπροστά στο πρώτο επίπεδο τρεις στρατιώτες βάζουν κλήρο για τα ρούχα του Χριστού, ενώ αριστερά τους ένας νεαρός εβραίος βάζει σε ένα καλάμι το σφουγγάρι με το ξύδι. Σο βάθος και επάνω στο βουνό απεικονίζονται οι τάφοι που ανοίχθηκαν με το θάνατο του Χριστού και η ανάσταση των νεκρών σύμφωνα με την ευαγγελική διήγηση. Στο βάθος παριστάνεται η πόλη των Ιεροσολύμων. Μπροστά από την Παναγία και στο κάτω αριστερό μέρος της εικόνας η επιγραφή με το όνομα του Αγιογράφου:
(ΧΕΙΡ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ ΠΑΛΑΙΟΚΑΠΑ) και δεξιά το ενετικό οικόσημο της οικογένειας των Γαβαλάδων (που πρέπει να είναι οι δωρητές της εικόνας) ελλειψοειδές με γωνιώδη ταινία και τρία αστέρια.(7).

ΘΕΟΤΟΚΟΣ Η ΖΩΟΔΟΧΟΣ ΠΗΓΗ


Είναι έργο του ζωγράφου μοναχού Ησαΐα διαστάσεων 0,81*0,60 εκατοστά έργο του 18ου αιώνα. Η Θεοτόκος παριστάνεται σε προτομή και σε στάση αυστηρά μετωπική επάνω σε ρόζ σκούρα λεκάνη με αγιασμένο νερό να κρατεί το μικρό Χριστό με τα δύο της χέρια εμπρός στο στήθος. Ο τρόπος της παράστασης της Θεοτόκου δημιουργεί την εντύπωση ότι αναδύεται μέσα από το νερό. Από την κυκλική λεκάνη που έχει μορφή της χάλκινης κολυμβήθρας και στηρίζεται επάνω σε κωνική βάση, χύνεται το αγίασμα με δύο κρουνούς στην τετράπλευρη δεξαμενή, που βρίσκεται από κάτω, με τρία ψάρια να κολυμβούν στο αγιασμένο νερό της. Φέρει με μεγαλογράμματη γραφή την επιγραφή Η ΖΩΟΔΟΧΟΣ ΠΗΓΗ Οι άγγελοι που απεικονίζονται φέρνουν ειλητάρια που γράφουν του μεν Αρχάγγελου Γαβριήλ ΧΑΙΡΕ ΠΗΓΗ ΑΚΕΝΩΤΟΥ ΜΥΡΟΥ του Δε αρχαγγέλου Μιχαήλ ΧΑΙΡΕ ΠΗΓΗ ΑΕΙΖΩΟΥ ΡΕΙΘΡΟΥ. Η αφιερωματική επιγραφή αναφέρει ΔΕΗΣΙΣ ΤΟΥ ΔΟΥΛΟΥ ΤΟΥ ΘΕΟΥ ΙΩΑΝΝΟΥ ΤΟΥ ΣΚΟΡΔΥΛΗ και είναι γραμμένη στο αριστερό άκρο της εμπρόσθιας πλευράς της τετράπλευρης δεξαμενής και στο δεξιό η υπογραφή του ζωγράφου ΧΕΙΡ ΗΣΑΪΟΥ. Το κύριο εικονογραφικό θέμα πλαισιώνεται από είκοσι τέσσερις προτομές προφητών που κρατούν ανοικτά ειλητάρια με επιγραφές από τις προφητείες τους που αναφέρονται στο Πρόσωπο της Θεοτόκου(8). Η συγκεκριμένη εικόνα έκανε εντύπωση και στον περιηγητή ROBERT PASLHEY που την αναφέρει στο έργο του για την Κρήτη «..και μια άλλη που παριστάνει την Θεοτόκο και το βρέφος μέσα σε ένα κάδο από όπου ρέουν δύο ποταμάκια»(9).

-------------------------



Ο ΧΟΡΤΑΣΜΟΣ ΤΩΝ ΠΕΝΤΑΚΙΣΧΙΛΙΩΝ


Η εικόνα δείχνει το Χριστό να κάθεται πάνω σε βράχο και να κρατεί με το αριστερό του χέρι τους πέντε άρτους και με το δεξί του να τους ευλογεί. Μπροστά του είναι γονατισμένος ο Απόστολος Ανδρέας που παρουσιάζει στο Χριστό νεαρό παιδί που κρατάει δύο ψάρια για να τα ευλογήσει. Αριστερά πάνω στην πλευρά του βουνού οι Απόστολοι με κοφίνια διανέμουν στο πλήθος των Εβραίων που είναι χωρισμένοι σε ομάδες τους άρτους. Στο βάθος της εικόνας είναι βουνά σε ένα από αυτά είναι ζωγραφισμένη μια πολιτεία η Βηθσαϊδά στα περίχωρα της οποίας έγινε το θαύμα. Στο κάτω μέρος της εικόνας διαβάζουμε:
«ΤΟ ΘΑΥΜΑ ΤΟ ΓΕΓΟΝΟΣ ΕΙΣ ΤΟΥΣ ΠΕΝΤΕ ΑΡΤΟΥΣ ΑΧΜΓ(1643)» και δεξιά το οικόσημο του δωρητή ελλειψοειδές με παραλλήλους χρυσές και κόκκινες ταινίες. Οι λεπτομέρειες των μορφών δείχνουν την μεγάλη επίδοση του ζωγράφου στην τέχνη της μικρογραφίας. Η εικόνα σπάνια για το θέμα της, εικονογραφεί το θέμα της με βάση την διήγηση του Ευαγγελιστή Ιωάννη(στ’ 1-13) και είναι διαστάσεων 1,38εκ*0.95 εκ. και αρχικά βρισκόταν στην κόγχη που βρίσκεται στην βόρεια πλευρά της Τράπεζας γεγονός που ερμηνεύει το εικονογραφικό της θέμα, καθώς και το κοίλο σχήμα του ξύλου της. Τα τελευταία χρόνια η εικόνα έχει επιστραφεί στη φυσική της θέση στο κοίλωμα που υπάρχει στον βόρειο τοίχο της Τράπεζας.

--------------------------



Η ΕΙΚΟΝΑ ΤΗΣ ΠΑΝΑΓΙΑΣ ΤΗΣ ΕΛΕΟΥΣΑΣ


Η εικόνα της Παναγίας της Ελεούσας φυλάσσεται στο Μουσείο της Μονής και είναι διαστάσεων 1.15 εκ.*0.74εκ. και χρονολογείται στα μέσα του 17ου αιώνα. Η εικόνα παριστάνεται σε προτομή, στο τυπικό εικονογραφικό σχήμα της Οδηγήτριας. Το σώμα, της Θεοτόκου καθώς και η κεφαλή με την ελαφριά κλίση στρέφουν προς τα δεξιά. Κρατάει το Βρέφος Ιησού στο Αριστερό της χέρι και το δεξί το φέρνει μπροστά στο στήθος σε δέηση προς τον Χριστό. Ο Χριστός υψώνει το πρόσωπό του προς την Θεοτόκο και την ευλογεί με το δεξί του χέρι. Δεξιά και αριστερά πάνω από το κεφάλι της Παναγίας και μέσα σε κόκκινους δίσκους είναι η επιγραφή ΜΡ ΘΥ και πιο κάτω αριστερά η επιγραφή (Η ΕΛΕΟΥΣΑ). Στις δύο επάνω γωνιές της εικόνας παριστάνονται οι Αρχάγγελοι Γαβριήλ και Μιχαήλ που είναι στραμμένοι προς την Θεοτόκο. Χαρακτηριστικό της εικόνας είναι η απόδοση της πτυχογραφίας με μαύρες παράλληλες γραμμές.

----------------------------------



Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΙΩΣΗΦ


Η εικόνα της Ιστορίας του Παγκάλου Ιωσήφ διαστάσεων 0.90 εκ.*1.01 εκ. είναι έργο του αγιογράφου Νείλου Ιερομονάχου και χρονολογείται το έτος 1642. Θέμα της η ιστορία του δίκαιου Ιωσήφ η οποία διατάσσεται σε τέσσερις ζώνες εικονογραφήσεως με δύο έως τέσσερα επεισόδια η κάθε μία. Στην πρώτη ζώνη δεξιά ο Ιακώβ συνοδευόμενος από τους οικείους του, στη θέα του ματωμένου χιτώνα του Ιωσήφ σκίζει τα ρούχα του, νομίζοντας πως κάποιο θηρίο κατασπάραξε το αγαπημένο του παιδί. Αριστερά ο Ιωσήφ συναντά τους αδελφούς του που τον δέχονται με επιθετική διάθεση. Σε άλλο επεισόδιο ο Ιωσήφ είναι πεσμένος κάτω και ένας αδελφός του αφαιρεί τον χιτώνα. Αριστερά βγάζουν τον Ιωσήφ από το ξεροπήγαδο όπου τον φυλάκισαν και τον πουλούν σε εμπόρους που πήγαιναν στην Αίγυπτο. Η πρώτη ζώνη τελειώνει με την εικόνα που βρίσκεται στο αριστερό άκρο όπου οι έμποροι πουλούν τον Ιωσήφ στον Πετεφρή τον αρχιμάγειρα του Φαραώ.
Στη δεύτερη ζώνη αριστερά η γυναίκα του Πετεφρή καθισμένη πάνω σε κρεβάτι με βιαία κίνηση αποσπά τον χιτώνα του Ιωσήφ που φεύγει. Το περιστατικό αυτό εικονογραφεί την αγνότητα του Ιωσήφ χάρις στην οποία η Εκκλησία τον ονόμασε Πάγκαλο. Ακολουθεί δεξιά η επίδειξη του χιτώνα του Ιωσήφ από την γυναίκα του Πετεφρή, στον άνδρα της που έχει ως αποτέλεσμα την άδικη φυλάκιση του Ιωσήφ, η οποία παριστάνεται στο επόμενο επεισόδιο με τους δύο Αιγυπτίους στρατιώτες να οδηγούν τον Ιωσήφ στην φυλακή. Στο επόμενο επεισόδιο ο Ιωσήφ εξηγεί τα όνειρα που είχε ονειρευτεί ο Φαραώ. Στην τελευταία σκηνή της δεύτερης ζώνης ο Ιωσήφ αποκαλύπτει την ταυτότητα του στα αδέλφια του ενώ ήδη έχει γίνει αντιβασιλιάς της Αιγύπτου.
Στην Τρίτη ζώνη δεξιά απεικονίζεται η επιστροφή των αδελφών του Ιωσήφ από την Αίγυπτο στη γη Χαναάν, και στον υπόλοιπο χώρο της ζώνης αριστεράς σε μια ευρεία σύνθεση εικονίζεται η συνάντηση του Ιωσήφ με τον πατέρα του Ιακώβ με πολλές λεπτομέρειες.
Στην τέταρτη ζώνη στο πρώτο επεισόδιο αριστερά απεικονίζεται ο Ιακώβ να προσκυνά την βασιλική ράβδο του Ιωσήφ που συνοδεύεται από τους αδελφούς του. Το επόμενο επεισόδιο παριστά την ευλογία των δύο παιδιών του Ιωσήφ από τον Ιακώβ. Στο τελευταίο τμήμα της ζώνης δεξιά απεικονίζεται σε δύο επεισόδια ο ενταφιασμός του Πατριάρχου Ιακώβ. Στο πρώτο επεισόδιο αριστερά το νεκρό σώμα του Ιακώβ μεταφέρεται από τους οικείους του, και στο δεύτερο επεισόδιο έχομε τον ενταφιασμό ενώ ο Ιωσήφ δίνει τον τελευταίο ασπασμό. Χαρακτηριστικό του Αγιογράφου είναι η ικανότητα στην μικρογραφία με τις λεπτομέρειες που έχουν οι μορφές.
Στο δάπεδο της σκηνής που δείχνει την ευλογία των παιδιών του Ιωσήφ είναι γραμμένη η αφιέρωση, ο αγιογράφος και η χρονολογία κατασκευής της εικόνας.
ΚΟΚΟΛΗΤΖΑ ΕΝ ΕΤΕΙ ΑΧΜΒ (1642) ΧΕΙΡ ΝΕΙΛΟΥ
Δια τον δωρητή ο κώδικας της Μονής μας λέγει: «.....Γεώργιος Κοκολίτζας έκαμεν το κάδρο της ιστορίας του Ιωσήφ του Παγκάλου και έδωκε 55 ρεάλια να ζωγραφισθή ακόμα έδωκε και άλλας ελεημοσύνας...» (10).



1) Για τον τρόπο αποστολής βλέπε σχετικά: Νικολάου Τωμαδάκη ( Ιστορία της Εκκλησίας της Κρήτης επι Τουρκοκρατίας, Τόμος Α Αι πηγαί, Εν Αθήναις 1974 σελ.191 καθώς και στο: (Νίκου Ψιλάκη)Μοναστήρια και Ερημητήρια της Κρήτης, τόμος Β σελ.599
2)« 22 Απριλίου- Οι Έλληνες συνηθίζουν να κοσμούν το εσωτερικό των λατρευτικών τους χώρων με εικόνες , και η εκκλησία του Μοναστηριού έχει πολύ περισσότερες από αυτές που συναντάμε συνήθως στην Κρήτη .Για να αποφύγουν μάλιστα την καταστροφή τις είχαν στείλει όλες στην Τεργέστη όταν ξέσπασε η επανάσταση....». Βλ. Robert Paslhey, Travels in Krete τόμος Β σελ. 26 Μετάφραση -Επιμέλεια ΔΑΦΝΗ Γ. ΓΟΝΤΙΚΑ ΗΡΑΚΛΕΙΟ 1994 . ( Το πλοίο που μετέφερε τις εικόνες στην Ελεύθερη Ελλάδα είχε σημαία Αυστριακή και έδρα το Λιμάνι της Τεργέστης και εδώ οφείλεται η παρανόηση του Paslhey σχετικά με τον τόπο μεταφοράς).
3) (Νίκου Ψιλάκη)Μοναστήρια και Ερημητήρια της Κρήτης, τόμος Β σελ.590
4) Θρησκευτική και Ηθική Εγκυκλοπαίδεια τόμος 9ος σελ.1074, ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 1965 [4] (Νίκου Ψιλάκη)Μοναστήρια και Ερημητήρια της Κρήτης, τόμος Β σελ.590
5) Βυζαντινές Εικόνες Νομού Χανίων « Έκδοσις φιλολογικού Συλλόγου Χρυσόστομος» επιμέλεια Μπορπουδάκης Εμμανουήλ ΑΘΗΝΑ 1975
6) Μαρία Χαιρέτη, « Ηαπογραφή των Ναών και των Μονών της περιοχής των Χανίων του Έτους 1637» Επετηρίς Εταιρείας Βυζαντινών Σπουδών 36 AΘΗΝΑ 1968 σερλ.35-338
7) Νίκολάου Τωμαδάκη -Σόλων Βογιατζάκη :Σημειώματα εκ της Ιεράς Μονής Γωνιάς, σελ 13 Αθήνα 1931
8) Βυζαντινές εικόνες του Νομού Χανίων σελ. 85 και εξής (ΦΙΛΟΛΟΓΙΚΟΣ ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΧΑΝΙΩΝ «Ο ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΣ») ΑΘΗΝΑ 1975
9) Robert Paslhey, Travels in Krete τόμος Β σελ. 26 Μετάφραση -Επιμέλεια ΔΑΦΝΗ Γ. ΓΟΝΤΙΚΑ ΗΡΑΚΛΕΙΟ 1994
10) Νίκολάου Τωμαδάκη -Σόλων Βογιατζάκη :Σημειώματα εκ της Ιεράς Μονής Γωνιάς, σελ 13 Αθήνα 1931